In the crosswind

Martti Helde, Estland, 87 min, Biopic, Tweede Wereldoorlog, Herinnering

Verpletterend fraai regiedebuut dat de schrijnende, historische werkelijkheid van de Tweede Wereldoorlog in de Baltische staten omtovert tot een onvergetelijke, poëtische herinnering.

Op 14 juni 1941 werden 40.000 inwoners van Estland, Letland en Litouwen, totaal onverwacht en zonder aanzien des persoons, op bevel van Jozef Stalin uit hun huizen gehaald. Vrouwen en kinderen werden naar Siberië gedeporteerd, de mannen verdwenen in gevangenenkampen. Erna Tamm maakt samen met haar dochtertje Eliide een eindeloze treinreis in veewagons naar het Oosten. Vanaf dit moment werkt de tijd anders; losgerukt uit hun idyllische bestaan op de boerderij moet Erna zich concentreren op overleven in barre omstandigheden. De dagboeknotities en de brieven die zij af en toe aan haar man Heldur schrijft vormen de enige lichtpuntjes.

Al in de achttiende en negentiende eeuw bestond in het Russische keizerrijk het katorga-systeem, geïsoleerde strafkampen in Siberië met minimale voorzieningen. Het was aanvankelijk bedoeld voor zware criminelen, later werd het ook een binnenlands ballingsoord voor politieke tegenstanders. De meeste gevangenen werden aan het werk gezet in de mijnbouw, landbouw, houtkap of bij de aanleg van infrastructurele projecten. Opmerkelijk genoeg is Jozef Stalin zelf tussen 1902 en 1917 liefst driemaal naar Siberië verbannen. Niettemin besloot het communistische bewind onder zijn leiding als secretaris-generaal in 1930 tot de oprichting van een nog dodelijker variant: de Goelag, een gecentraliseerd netwerk van strafkampen met verzwaard regime. De kampen konden de toevloed van gevangenen eigenlijk niet aan, zeker niet in de periode van de terreur eind jaren ‘30. Tussen 1937 en 1953 zijn minstens 30 miljoen Goelag-gevangenen om het leven gekomen door ondervoeding, ziektes en executies. Na de dood van Stalin in 1953 kregen alle gewone, veroordeelde criminelen - met een straf van vijf jaar of minder - direct gratie van het Sovjet politbureau. Een jaar later werd ook een groot deel van de politieke gevangenen op vrije voeten gesteld.

Ook Erna Tamm mocht pas in 1954 naar huis terugkeren. In the crosswinds is inderdaad gebaseerd op een ‘true story’. Maar de film is absoluut geen doorsnee ‘biopic’!

Martti Helde verbeeldt, samen met cameraman Erik Põllumaa en componist Pärt Uusberg, deze historische periode met lyrische scènes in prachtig zwart-wit. De filmopnamen worden afgewisseld met dertien indrukwekkende tableaux vivants, chaotische maar bevroren momenten van mensen in paniek, waar de camera langzaam doorheen cirkelt, pant en rijdt. Ieder van die tableaux vergde twee tot zes maanden van minutieuze voorbereiding, waarna de opname in één dag moest gebeuren. Helde en Põllumaa bestudeerden schilderijen en beeldhouwwerken om ieder personage, met historisch accurate kostuums, en alle even zorgvuldig uitgekozen props zo expressief mogelijk neer te zetten. Ook de geluidsband is zeer opmerkelijk: er klinken geen dialogen, maar vooral herinneringen en brieffragmenten die off-screen gememoreerd worden.

Dezelfde distributeur, Contact Film in Arnhem, heeft enkele jaren geleden een enigszins vergelijkbare en filmisch even imponerende ‘heropvoering’ van onmenselijk leed uitgebracht: Rithy Panh liet met L'image manquante (The missing picture) het onvoorstelbare schrikbewind van de Khmer Rouge in Cambodja met klei-animatiefiguurtjes tot leven komen. De dvd is bij Contact nog steeds te bestellen!

Regisseur
Martti Helde
Land
Estland
Jaar
2017
Duur
87
Taal
Ests
Ondertiteling
Nederlands
  • Hartverscheurend zwart-wit en verbluffende tableaux vivants voeren je mee naar een vergeten genocide.

    De Filmkrant

  • In the Crosswind is meer dan knap en dapper experiment

    De Volkskrant

Tickets kopen